Informacions sus lo Pais
LO TERRITÒRI
La fòrta dispersion de la popolacion sal territòri comunal dins lhi sècles a fach naisser nombrosas ruaas, quarqu’una de grandas dimensions e ben interessanta. Es lo cas de Champ Sobiran, plaçat s’la via de Girba e en direccion del còl que vai vers la Val Pò; o de Lo Charonto, important centre plaçat ai pè del mont Ricordon, al confin embè lo territòri d’la Comuna de Sant Pèire. Sal cant de nòrd, dins la Fraccion Sant Maurici, son ben grandas la Ruaa San Maurici e, mai aval, Ruaa Granda. Chal navisar decò dui grops de meiras per l’istaa: La Carlevara per lhi agricultors de Ruaa Granda; e Meira d’Amont plaçaa a l’adrech.
Las ruaas encuei son servias da mai o menc 25 Km de vias comunalas; un bòt lhi avia una serraa grilha de viòls que las union entre lors, mas decò embe las ruaas d’las comunas da pè e lo cap luec.
Sus lhi viòls e dins las mesmas ruaas eron nombrós lhi pilons votius, frescats embe diferents sants e realizats despuèi lo 1700 e fins a la fin d’la Seconda Guèrra Mondiala.
L’ART
Lo monument mai important es segurament la Parroquiala de Sant Esteve dins lo cap luec. Plaçaa en posicion destachaa da l’antic centre istòric del país, ven citaa jà ental 1304. En origina, bastia sal modèl gòtic - romanic des gleisas mai anticas d’la Valada, avia una navada solèta; ven engrandia embe las doas navadas lateralas ental 1800, quora ven realizat decò lo cloquier.
Lo nuclèu originari del país se tròba sus aquela qu’encuei es Via Vecchia, plaçaa sus la directritz est – òvest, amont d’la via provinciala. Dins aquesta part de Via Vecchia se pòl admirar una preciosa bifora enrichia da una jòlia colomna e da un chapitèl en pèira verda. Remontant la via se rescontra un bèl portal a mensola, testimoniança d'una casafòrta, la solèta encara presenta dins lo cap luec. Un portal parièr es present decò dins un edifici, sovent retochat, plaçat sus Via Roma, dins lo nuclèu conoissut aicì coma Lo Sartin.
Chal navisar decò la Canònica, imponent edifici embe una granda lòtja. Una senhalacion decò per lo Santuari d'la Madòna de lhi Angels, plaçat amont de la via provinciala e de la Ruaa de L’Ufichina, esquasi al confin embe la Comuna de Sant Pèire. Bastit sal basament d'una antica chapèla presenta estimaas pinturas a fresc de l'Uèch Cents del pintre Borgna.
Sal territòri comunal son presentas de chapèlas que meriten una visita: Sant Bernard plaçaa s'l’antica via d'la Val Varacha, just amont d'la via provinciala, senhala l'intraa dins lo país da est, coma Sant Ròc marca lo confin vers òvest. La construccion d'aquesta darrièra chapèla, coma aquela de Sant Bastian dapè a la Ruaa La Tor, es segurament liaa a las nombrosas epidemias de pèst qu'an tochat l’Europa fins al 1600.
Sempre a l’Adrech se tròbon encora doas importantas chapèlas liaas a las doas ruaas pus importantas: Sant’Antòni a Lo Charonto e Sant Glaude a Champ Sobiran.
Enfin l’Ubac avia l’importanta chapèla dediaa a Sant Maurici, après engrandia e mai bastia coma gleisa parroquiala.
LA LENGA OCCITANA
Plaçat al centre d'la Val Varacha Fraisse es una comuna de lenga e cultura occitana. Son nom italianizat, per un bòt correctament, en Frassino, ven da l’omònima planta e es ben difondut decò al de fòra des Valadas occitanas d’Italia, en tot lo metzjorn francés, en pratica tot lo territòri caracterizat da l'empleg de la lenga occitana.
A Fraisse la lenga occitana es encara ben adobraa, bèla si, dins las nòvas generacions e las familhas residentas aicì da gaire de temp, ven sovent substituia da l'italian.
Son en occitan tuchi lhi topònims, senhalats dins lhi cartèls plaçats da la Comuna.
Dins la seconda meitat de lhi ans Seissanta lo país deven lo cròs del just naissut occitanisme politic, embe la constitucion del premier nuclèu del Moviment Autonomista Occitan.
A Fraisse es naissut e a passat granda part de sa vita lo poeta Antonio Bodrero, coneissut coma “Barba Tòni”, segurament lo pus grand poeta en lenga occitana des valadas.
Dins lhi ans Seissanta a decò cernut de viure a Fraisse François Fontan, etnòlog, pensator politic, mas decò militant e fondator de la revendicacion occitanista: se dèu a ele la fondacion del Moviment Occitan en Italia.
Naissua a París da'na familha de Fraisse, viu aicì decò l’actritz Dominique Boschero, ben famosa dins lhi ans Seissanta e que, pròpi dins aquelhi ans, ajua la difusion e l'adfirmacion de l’identitat occitana des Valadas.
Encuei Fraisse es una des comunas occitanas reconeissuas da l'Estat italian ai sens de la lei 15 decembre 1999, n. 482!